Sosyal güvenlik kavramının ne anlama geldiğini açıklamadan önce T.C. Anayasası’nda ve İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nde yer alan “Sosyal Güvenlik Hakkı” ifadesinin bilinmesi gerekebilir.
T.C. ANAYASASI
MADDE 60 – “Herkes sosyal güvenlik hakkına sahiptir. Devlet bu güvenliği sağlayacak gerekli tedbirleri alır ve teşkilatı kurar.” (T.C. Anayasası, 1982)
İNSAN HAKLARI EVRENSEL BİLDİRGESİ
MADDE 22 – “Herkes toplumun bir ferdi olarak sosyal güvenlik hakkına sahiptir, sosyal güvenlik bireyin onuru, kişiliğinin geliştirilmesi için kaçınılmaz ekonomik, sosyal ve kültürel hakların tatmin edilmesi temeline dayanır”
1) SOSYAL GÜVENLİK KAVRAMI
Birey insanlık tarihinin her döneminde kendisini yoksulluğa iten, geleceğini tehdit eden olaylardan korunma duygu ve çabası içinde olmuştur. Bir anlamda birey istek ve iradeleri dışında hastalıklar, kazalar, ölüm, işsizlik, yaşlılık vb. çeşitli risklere karşı korunulmasını ve doğabilecek zararlarının giderilebilmesini ifade etmek için kullanılan bir kavramdır, özde bireyin karşılaşacağı ve yaşam için tehlike oluşturan olaylara karşı bir güvence arayışının ürünüdür.
Sosyal güvenlik sistemleri ise sosyal güvenliğin amaç ve kapsamına uygun olarak oluşturulan hukuki yapıyı ve kurumları kapsar. (Gerek, 1995)
Bir sosyal güvenlik sisteminde bulunulması gereken özelliklerin sayılarak açıklanması kavramın daha kolay anlaşılmasına katkıda bulunacaktır.
I. Sosyal güvenlik sistemi hiçbir ayrım gözetmeksizin toplumdaki tüm bireyleri kapsar.
II. Sosyal güvenlik sistemi istek ve irade dışı karşılaşılabilecek tüm riskleri kapsar.
III. Sosyal güvenlik sistemi devletçe düzenlenir.
IV. Sosyal güvenlik sistemi, insan onur ve haysiyetine yaraşır asgari bir yaşam güvencesi sağlar. (Erkul, vd, 1990; 314)
2) SOSYAL GÜVENLİĞİN TARİHSEL GELİŞİMİ
Sosyal güvenlik sisteminin oluşumunu hazırlayan koşullar ve ilk sistemler Batı ülkelerinde ortaya çıkmıştır.
a) Dünyada
Zorunlu Sosyal Sigortalar ilk kez Almanya’da önce hastalık (1889), daha sonra iş kazası (1884) ile Yaşlılık ve Malullük sigortası kollarında kurulmuştur. Sistem yaklaşık 20 yıl boyunca Dünya’da uygulanan tek örnek olarak kalmış daha sonra diğer ülkelerde de uygulama konulmuştur.
1929 Dünya Ekonomik Bunalımı, I ve II Dünya Savaşları, demokratik yönetim biçimi ile devletin “sosyal” bir nitelik kazanması, Sosyal Sigortalar yanında, sosyal yardım ve hizmetlerinde bu alanda kullanılmasına yol açmış ve sosyal güvenlik bir sistem haline dönüşmüştür.
- 1936 yılında Amerika Birleşik Devletlerinde yürürlüğe giren Sosyal Güvenlik Kanununda, hukuki alanda ilk kez sosyal güvenlik kavramına yer verilmiştir.
- 1948 yılında kabul edilen İnsan Hakları Evrensel Bildirgesinin 22. maddesinde her kişinin sosyal güvenlik hakkına sahip olduğu belirtilmiştir.
- Bir diğer önemli katkı da, 1961 yılında Avrupa Konseyi tarafından kabul edilen Avrupa Sosyal Güvenlik Anlaşmasıdır. Bu anlaşmayla Sosyal Güvenlik Sistemine daha yeni ve ileri boyutlar kazandırılmıştır. (Erkul, v.d: 1990)
b) Türkiye’de
- 1936 tarihli ve 3008 sayılı iş kanunuyla Türkiye’de ilk kez sosyal sigortaların kurulması öngörülmüş ve sosyal güvenliğin bu günde geçerli temek ilkeleri belirlenmiştir.
- II. Dünya Savaşının sona ermesiyle Türkiye’de de yeni bir sosyal düzenlemeye gidilmiştir. 1945 yılında Sosyal Sigorta kolları ile ilgili ilk yasa yürürlüğe girmiş, iş kazalarıyla,meslek sigortaları ve analık sigortası uygulanmaya başlamıştır. Bunu takip eden 1946’da ise İşçi Sigortaları Kurumu doğmuştur.
- Son olarak 1982 Anayasa’sında sosyal hak anayasal bir hak olarak, nitelendirilmiş ve ayrıntılı bir biçimde düzenlenmiştir. (Güzel ve Okur, 1999)
3. TÜRKİYE’DE SOSYAL GÜVENLİK SİSTEMİ
3.1 – Türkiye’de Sosyal Sigortalar
a) Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK)
1964 yılında 506 sayılı kanunla sosyal sigortalar kurulmuştur. Adı Sosyal Sigortalar Kanunu olan bu kanun (SSK) iş kazası, meslek hastalığı, analık, malullük, yaşlılık ve ölüm sebebiyle çalışamaz hale gelen işçiye sosyal sigorta yardımı temin etmek amacı gütmektedir.
b) T.C. Emekli Sandığı
T.C. Emekli Sandığı, 1950 yılında, T.C. Emekli Sandığı Kanunu ile kurulmuş kamu görevlilerini kapsayan bir sigorta kurumudur. Bu kanunla o güne dek dağınık halde bulunan tüm emekli kanun ve sandıkları birleştirilmiştir. T.C. Emekli Sandığı; yaşlılık, malullük ve ölüm sigortası kapsamında bulunan bireylere belirlenen kanunlar çerçevesinde yardım sağlar.
c) Esnaf ve Sanatkârlar ve Diğer Bağımsız Çalışanlar Sosyal Sigortalar Kurumu (BAĞ – KUR)
Bağ – Kur, Emekli Sandığı ve Sosyal Sigortalar Kurumuna tâbi olmayan serbest çalışan kimselerin çalışamaz hale gelmelerinde, geleceklerini teminat altına almak için 1971 yılında kurulmuş bir sosyal sigorta türüdür. Bir kimseye iş sözleşmesiyle bağlı olmadan kendi hesabına çalışan esnaf ve sanatkârlarla bütün diğer serbest çalışanları kapsar.
3.2 – TÜRKİYE’DE SOSYAL YARDIMLAR
Türkiye’de sosyal yardımlar daha çok yaşlılara, yoksullara, sakatlara dul ve yetimlere yöneliktir. 1979 yılından sonra bir gelişme gösterdiği söylenebilir.