A- Kültür Değişmeleri ve Sosyal Değişme Kavramları
Kültür, süreklilik esasına dayanan ve belirli bir geleneğe sahip olan bir kavramdır. Kültür unsurları belli bir kişinin yada topluluğun hayatıyla sınırlı olmadığı için zaman içinde değişerek “yenilenmekte” yenilenerek değişmektedir. Kültürün temel öğelerinden bir kısmı, çok uzun geçmişe sahip olmasına rağmen, fazla bir değişime uğramamıştır. Ancak, kültürün özellikle maddi kısmını oluşturan unsurlarda büyük değişmeler meydana gelmektedir. Kültür değişmeleri kimi unsurlarda çok yavaş kimilerinde çok hızlıdır.
Bir toplumun genel olarak yaşama tarzında, daha önceki kültür unsurlarına göre meydana gelen farklılaşmalara sosyal değişme denir. Malinowski kültür değişmelerini şöyle tanımlar “Kültür değişmeleri, bir toplumun mevcut düzenini, yani sosyal, maddi ve manevi medeniyetini bir tipten başka bir tipe çeviren bir süreçtir. Böylece, kültür değişmeleri bir toplumun siyasi yapısında, idari kurumlarında toprağa yerleşme ve iskan tarzında, inanç ve kanaatlerinde, sosyal ekonominin dayandığı tüketim maddelerinin sarfında meydana gelen değişimleri kapsar.
B- Kültür Değişmelerini Etkileyen Faktörler
Değişmeyi, sadece bir faktörle izah etmeye çalışan yaklaşımlara determinist görüşler denmektedir. Mesela, kültür değişmelerini, yalnızca teknoloji ve ekonomi faktörünü bağlı bir etken olarak gören iktisadi determinizm.
Sosyal değişmelerde en etkili olarak görülen temek faktörleri 4 ana grup içinde toplamak mümkündür.
1- Teknoloji ve İktisadi Faktörler
Teknoloji, fiziki çevrede işlenmemiş bir halde bulunan kaynakların toplum ve ihtiyaçlarını karşılayacak bir duruma getirilmesi için girişilen dönüştürme faaliyetidir. Teknolojinin dünya kültür sistemleri üzerindeki en önemli ve en kapsamlı etkisi, 1774 yılında James Watt tarafından buhar makinesinin icadıyla gerçekleşmiştir. Özellikle günümüzde elektronik iletişim araçları ve bilgisayar, ekonomik faaliyetlerinden başlayarak sosyal hayatın büyük bir kısmını etkisi altına almış gibi gözükmektedir.
Teknoloji faktörünün, belli bir kültürde ne gibi değişmelere yol açabileceğini daha küçük çapta bir örnekle açıklamaya çalışalım. Otomobilin icadıyla bir toplumda çok yönlü değişmeler ve gelişmeler meydana gelmektedir. Mesela yeni karayolları, köprüler, yeni fabrikalar, yeni küçük yan ürün işletmeleri, trafik kuralları ve trafik polisi ulaşımın artması sonucu köylünün şehirleri daha iyi tanıyıp oralara göç etmesi gibi hadiseler, diğer faktörler yanında önemli ölçüde teknolojik yenilik ve icatların sonucudur. Bir maddi kültür unsuru olan teknoloji, elbette en büyük değişmeyi maddi unsurları üzerinde yapmaktadır. Fakat, karşılıklı etkileşimler sonucunda, manevi kültür unsurlarında da bir takım değişmeler meydana gelmektedir. Mesela bayram tatillerinde bir kısım aileler, otomobilleriyle başka yerlere geziler düzenlemektedirler.
2- Fiziki Çevre Faktörleri
Tabiat şartları, topografya, yeraltı ve yer üstü tabiat zenginlikleri, iklimin türü ve her türlü coğrafi şartlar, bütün kültür sistemleri üzerinde etkili olmaktadır. Toplum kültüründe çok yönlü bazı değişmeler ortaya çıkabilir. Değişmelerden 3 tanesi oldukça önemlidir; Kendiliğinden oluşan doğal, insan eliyle gerçekleştirilen ve göç ve mekân değiştirmeden etkilenen değişmelerdir.
Coğrafi şartlar ile kültürün ilişkisi ölçüsünde, doğal ve fiziki çevrede meydana gelen değişmeler kültür değişmelerine sebebiyet verebilir. Bu konuda bir tarihten birde günümüzden örnek verilebilir. Osmanlı Devletinin çöküşünde en önemli faktörlerden birisi de ipek ve baharat yollarının eski önemini, Batıdaki büyük coğrafi keşifler sebebiyle kaybetmesidir. Günümüzdeki petrol zengini ülkeler ise bugünkü imkânlarını, önemli ölçüde petrol gibi yer altı kaynaklarına borçludurlar.
3- Başka Kültürlerle Temas
Ulaşım ve iletişim imkânlarının artması, iktisadi ve ticari ilişkilerin çoğalması, siyasi ve savunma işbirliğinin artması gibi sebepler yüzünden, ülkeler arasındaki temas artan oranda çoğalmaktadır. Her ne sebeple olursa olsun kültürler arası karşılaşma, kültürler arası karşılıklı etkileşim sürecini başlatmaktadır. Ancak bu tür kültür karşılaşmalarında, güçlü kültürlerin diğerleri üzerinde daha etkili olduğu görülmektedir.
Kültürün maddi unsuru, manevi unsuruna göre daha hızlı değişir. Böylece, manevi kültür maddi kültürü genlerden izleyecek ona uyum sağlamaya çalışır. Toplumsal sistem içerisinde, belirli konulardaki maddi kültür değişmelerinin manevi kültür alanındaki değişmelerden hızlı olması durumuna Williem F. Ogburn “Kültürel Gecikme” adını vermektedir. Mesela otomobil toplumsal hayata bir maddi kültür olarak girmesine karşılık, bu ulaşım araçlarının kullanılmasına dair oluşan trafik kurallarına ve düzenlemelerine tam olarak uyulmamaktadır.
Bir toplumun, diğer toplum kültürlerinden sadece maddi kültür veya sadece manevi kültür almak istemesi şeklindeki bir durum sosyolojik gerçeklere uymaz. Kültür unsurlarının karşılıklı ilişkileri ölçüsünde, başka bir toplumdan maddi kültür alınırken belirli ölçülerde de manevi kültür geçer; aynı şekilde manevi kültür unsurları alınırken de, belirli ölçülerde maddi kültür unsurları da beraber getirilmiş olur.
Araştıralar göstermiştir ki, bir kültürün mensupları kendilerini karşıdakilerden daha aşağı gördükleri nispette yabancı kültürün daha ziyade prestij yaratan dış görünüşlerine önem vermektedir.
Semboller kültür değişimleri açısından, hakim topluma benzeme veya onunla aynı olma iddiasına işaret eder.
Maddi kültür unsurlarının daha kolay benimsenmesindeki en önemli sebep, bunların somut ve doğrudan doğruya idrak edilen nesneler veya davranışlar olmasından ileri gitmektedir. Kaldı ki herhangi bir toplumun başka bir topluma ait kültür olduğu gibi benimsemesi imkânsızdır. Bu durum tıpki bir topluma ait tarihin, bir başka toplum tarafından aynen yaşanması gibi olur. İşte, tamamen başka bir toplum haline gelmeyi imkânsız kılan esas faktör budur.

Kültürün Kendi İçindeki Değişme ve Gelişmeleri
Kültürün kendi unsurlarının değişmesi ve diğer unsurları da etkileyerek sosyal değişmeye yol açması kültür değişmelerini hazırlayan en önemli mekanizmalardan biridir. Bu çerçevede nüfusun hacmi ve bileşimi önemli bir kültür değişmesi sebebidir.
Nüfusun hızlı arttığı ve nüfusun önemli bir kısmının çocuklardan meydana geldiği toplumlarda demografik yatırımlar yüksek olmaktadır. Bu yüzden bu ülkelerin kalkınması zorlaşmaktadır.
Kültür değişmeleri bakımından diğer bir husus nüfusun bileşimidir. Nüfusun daha çok gençlerden veya yaşlılardan meydana gelmiş olması sosyal değişme açısından önemli bir değişkendir. Gençler değişmelere daha açık olduğu için genç gruplar her toplumda değişmelerin öncülüğünü yapmaktadır. Böylece, genç nüfusa sahip toplumlar, daha hızlı bir değişim süreci içerisinde olmaktadırlar.
Kültürün unsurlarındaki değişmelerin sosyal değişmeye yol açması en fazla örf ve adetlerin değişikliğe uğraması olarak karşımıza çıkar. Örf ve adetlerin en fazla olduğu toplumlar Türkiye gibi kalkınma ve sanayileşme çabalarını yürütmekte olan ülkelerdir.
Yeni sosyal değişmenin örf ve adetler bakımından ortaya çıkardığı manzara ona katlarıyla şunlardır.
a) Modern toplumlarda nüfusun önemli bir kısmı büyük şehirlerde yaşadığı için insanlar, sınırları çok kesin bir şekilde belli olan eski sosyal ve coğrafi mevkilerden çıkarak anonimleşir. Ör; “Hacılar Köyünden Demirci Hasan’ın oğlu Ahmet” yerine şehir kalabalığında herhangi bir adam olur.
b) Büyük şehir hayatında, kültür alternatifleri çok boldur. Kır bölgelerde insanlar tek düze bir hayat yaşamak durumundadır. Şehir hayatında aileler arası farklılaşma ve gruplaşmalar, insanın karşısına örf ve adet konusunda değişik alternatifler çıkar.
c) Modern hayat, örf ve adetlerin öğrenilmesi ve öğretilmesini de oldukça güçleştirmektedir.
d) Büyük şehirlerde aşırı kentleşmenin yarattığı sıkıntılar fertlerin birbirine olan nezaketi bırakmalarına yol açmaktadır. Ayrıca, çevrenin genişlemesi ve farklı ilgi merkezlerinin meydana gelmesi komşuluk ve akraba ilişkilerini ortadan kaldırmak, sevinç ve üzüntüyü paylaşmak ve yardımlaşma geleneklerini unutturur. Böylece, sosyal dayanışma ve yardımlaşma konusunda eski duyarlığın kaybolduğu açıkça gözükmektedir.

Kültür Değişme Tipleri
İki tür değişme tipi vardır.
1- Serbest Kültür Değişmeleri
Kendiliğinden ve bir zorlama olmaksızın meydana gelen orgomik kültür değişmeleridir. M. Turhan serbest kültürü şöyle tanımlar: “Bir sosyal grup veya toplumun, yabancı bir kültüre sahip grup veya toplumla temasa geldiği zaman hiçbir iç ve dış baskı altında bulunmaksızın o kültürün belirli bir kısmını alıp benimsemesi sonucunda bünyesinde meydana gelen değişmelere serbest kültür değişmeleri denir.
Serbest kültür değişmelerinin en önemli yönü fert açısından kendi iradesinin dışında değişmelere zorlanmadan yaşama imkanı bulması toplum açısından ise sağlıklı ve dengelibir sosyal değişme seyrinin varlığıdır.
2- Zorunlu Kültür Değişmeleri
Bu tip değişme zora dayanan mekanik bir değişme sürecidir. Zorunlu kültür değişmeleri, yabancı kültür yönetimlerinin ya da kültüre mensup olup da belli ideolojileri ve yabancı kültür yeniliklerini kendi memleketine tatbik etmek isteyen lider ve kadrolarının sonucunda ortaya çıkan sosyal değişme işlemleridir.
Zorunlu kültür değişmeleri, kendiliğinden meydana gelen serbest kültür değişmelerinin rahatlığına ve doğallığına sahip değildir. İnsanların iradesi dışında bir takım tavır ve davranışlara zorlanması ve insan davranışlarının dışarıdan tesirler yoluyla şekillendirilmesi, modern demokratik toplumda pek istenmeyen durumlardır.
Zorunlu kültür değişmelerinin fert ve toplum davranışlarında yarattığı en belirgin sonuç dengesizlik ve kararsızlıktır.
* Zorunlu kültür değişmeleri, çoğunlukla şu dört şekilde gerçekleşebilir.
a) Bir toplumun, başka bir toplumu işgal ederek kendi kültürlerini zorla onlara benimsetme çalışması (Emperyalist yöntem)
b) İhtilallerin toplumların sosyo- ekonomik, siyasi ve kültürel sistemlerini kendi ideoloji ve anlayışları çerçevesinde yeniden şekillendirmek
c) Yönetici elit tabakanın çeşitli inkılaplar yoluyla, toplumda ileri bir zamanda kendiliğinden meydana gelecek değişmeleri daha kısa zamanda kanunlara sağlamaya çalışma
d) Sosyal planlama faaliyetleriyle daha ekonomik usul ve yöntemlerle sosyal değişmenin sağlanmaya çalışılması.
Hangi yöntem seçilirse seçilisin zorunlu kültür değişmelerinde en fazla kullanılan araç radyo ve televizyon gibi kitle iletişim araçları olmaktadır.